Kadın üreme endokrinolojisi, üreme sağlığı ve metabolik tıp disiplininde, genç kadın popülasyonunu hem fiziksel hem de hormonal düzeyde en yaygın şekilde etkileyen endokrin bozukluk Polikistik Over Sendromu (PKOS)'dur. Toplumda yaygın olarak bu sendromun yumurtalıklarda cerrahi olarak alınması gereken "büyük, tehlikeli kistler" barındırdığı zannedilir. Oysa bu inanış tamamen asılsız jinekolojik bir yanılgıdır. PKOS tablosunda ultrasonda izlenen yapılar gerçek birer kistik tümör değil; hipofiz-yumurtalık aksındaki (HPO) sinyal kırılması nedeniyle büyümeyi yarıda kesmiş, çatlayamamış ve tespih tanesi gibi dizilmiş milimetrik mikro folikül (yumurta taslakları) kesecikleridir. Temel kök problem yumurtalığın kendisinde değil; pankreastan salgılanan insülin hormonunun hücre düzeyindeki direnci ve bu direncin yumurtalıkları kışkırtarak erkeklik hormonlarını (androjenleri) tavan yaptırmasıdır. Op. Dr. Semra Çapar kliniğinde polikistik over sendromunun metabolik haritalandırılması, yüksek çözünürlüklü jinekolojik ultrason taramaları, kilo direnci kırma protokolleri ve kısırlık (infertilite) aşamasındaki hastalarımıza özel mikro-yumurtlama tedavileri jinekolojik uzmanlıkla titizlikle yürütülmektedir.
Uluslararası kabul görmüş tıp kılavuzlarına (Rotterdam Kriterleri) göre, bir kadına Polikistik Over Sendromu tanısı konulabilmesi için şu üç majör jinekolojik kriterden en az ikisinin dökümante edilmesi şarttır:
-
Kronik Ovülasyon Bozukluğu (Anovülasyon): Yumurta hücresinin her ay düzenli olgunlaşıp çatlayamamasına bağlı olarak adet aralarının jinekolojik takvimde 35 günden fazla açılması (oligomenore), yılda 8 defadan az adet görme veya aylarca hiç adet görememe (amenore) durumu.
-
Klinik ve Biyokimyasal Hiperandrojenizm: Vücuttaki serbest testosteron düzeylerinin kan tahlilinde yüksek çıkması veya buna bağlı olarak hastada erkek tipi tüylenme (yüz, çene, göğüs arası, göbek çevresinde sert kılların çıkması - hirsutizm), inatçı sırt/yüz akneleri ve erkek tipi saç dökülmesi (alın ve tepe bölgesinde seyrelme) görülmesi.
-
Ultrasonografik Polikistik Görünüm: Yüksek çözünürlüklü Transvajinal Ultrasonografi (TVUS) muayenesinde, her bir yumurtalığın çeperinde çapı $2-9\text{ mm}$ arasında sınırlı kalmış, en az 12 veya daha fazla sayıda mikro folikülün "incili kolye" şeklinde dizilmiş olması ve yumurtalık hacminin $10\text{ ml}$'nin üzerine çıkması.
PKOS inatçı ve kronik bir metabolik durumdur, yani "ilaç içtim ve hastalık tamamen yok oldu" şeklinde bir cerrahi iyileşmesi yoktur; ancak doğru tıbbi manipülasyonlarla $\%100$ kontrol altında tutularak tüm semptomları jinekolojik düzeyde tamamen silinebilir. Tedavi planı, tamamen kadının o dönemki birincil jinekolojik ihtiyacına göre ikiye ayrılarak planlanır. Eğer hastamız bekar ise veya yakın zamanda çocuk istemiyorsa, temel amaç rahim iç zarı (endometrium) sağlığını korumaktır; çünkü aylarca adet göremeyen bir kadında östrojen hormonu rahim duvarını sürekli kalınlaştırır ve ilerleyen yaşlarda rahim kanseri (endometrium kanseri) riskini tetikler. Bu grupta döngüyü sağlamak ve tüylenmeyi jinekolojik olarak baskılamak adına anti-androjenik yeni nesil doğum kontrol hapları veya döngüsel progesteron tedavileri tercih edilir. Eğer hastamız evli ve Kısırlık (İnfertilite) şikayeti ile çocuk sahibi olmak istiyorsa, kliniğimizde yumurtalıkları nazikçe uyaran mikro tablet tedavileri (Letrozol, Klomifen Sitrat) ve ultrason eşliğinde yumurta çatlatma iğnesi protokolleri ile yumurtlama restore edilir ve hasta kolayca gebeliğe ulaştırılır. Her iki tedavi grubunda da hücresel kök neden olan insülin direncini kırmak adına Metformin molekülleri tedaviye eklenir ve jinekolojik diyetisyen desteğiyle vücut ağırlığının sadece $\%5-10$ oranında azaltılması bile yumurtlama mekanizmasını jinekolojik olarak kendiliğinden başlatabilmektedir.
Sıkça Sorulan Sorular
-
Polikistik Over Sendromu olan her kadın ileride kesinlikle kısır (infertil) kalır mı?
Kesinlikle hayır. PKOS kesin bir kısırlık nedeni değildir, sadece bir yumurtlama tembelliğidir. Doğru jinekolojik ilaçlarla yumurtanın olgunlaşma ve çatlama fazı restore edildiğinde, bu hastalarımızın normal kadınlardan hiçbir farkı kalmaz ve sağlıkla hamile kalabilirler.
-
PKOS teşhisini kesinleştirmek için kan tahlilleri adetin kaçıncı günü jinekolojik olarak verilmelidir?
Hormonların üreme aksındaki bazal (en yalın) seviyelerini hatasız ölçebilmek ve LH/FSH oranındaki PKOS'a özgü sapmaları saptayabilmek adına kan tahlilleri, adet kanamasının jinekolojik olarak başladığı ilk günlerin içinde; yani adetin 2. veya 3. günü aç karnına laboratuvarda verilmelidir.
-
Hiç kilo problemi olmayan, çok zayıf kadınlarda da polikistik over sendromu görülebilir mi?
Evet, görülebilir. Klinik tıp literatüründe bu durum "Lean PCOS (Zayıf PKOS)" olarak tanımlanır. Kilo alımı PKOS'u şiddetlendiren bir faktördür ancak şart değildir; zayıf kadınlarda da hücresel düzeyde gizli insülin direnci ve androjen yüksekliği dökümante edilebilir.
-
Polikistik over sendromu tedavisinde kullanılan doğum kontrol hapları kısırlık yapar mı?
Kesinlikle hayır. Doğum kontrol hapları kısırlık yapmaz, aksine PKOS hastalarında yumurtlama olmadığı için rahim iç zarına binen kontrolsüz östrojen yükünü progesteron ile dengeleyerek kadını rahim kanseri ve endometrial hiperplazi riskinden jinekolojik düzeyde korur.
-
PKOS hastalarının kilo vermekte normal kadınlara oranla çok zorlanmasının kök nedeni nedir?
Bunun birincil nedeni kanda kronik olarak yüksek seyreden insülin hormonudur. İnsülin anabolik, yani yağ depolayıcı bir hormondur. Hücrelerde direnç olduğu için glikoz yakılamaz ve doğrudan karın ve göbek çevresinde jinekolojik olarak dirençli yağ dokusuna dönüştürülür.
-
Genç kızlarda (ergenlik/adolesan döneminde) yaşanan adet düzensizlikleri hemen PKOS olarak mı yorumlanmalıdır?
Hayır. İlk adet kanamasının (menarş) ardından geçen ilk 2-3 yıl boyunca hipotalamus-hipofiz aksı henüz tam olgunlaşmadığı için düzensizlikler fizyolojik ve normal kabul edilir. Ancak 3 yıl geçmesine rağmen inatçı kıllanma ve adet gecikmesi sürüyorsa PKOS açısından taranmalıdır.
-
Polikistik over sendromu tedavi edilmeyip uzun yıllar ihmal edilirse ne gibi sistemik riskler doğar?
PCOS sadece jinekolojik bir hastalık değil, bütünsel bir metabolik sendromdur. İhmal edildiğinde ilerleyen yaşlarda kronik Tip 2 Diyabet (şeker hastalığı), hipertansiyon, kolesterol yüksekliği, karaciğer yağlanması, kalp-damar hastalıkları ve rahim içi kanseri riskini katlar.
-
PKOS'a bağlı gelişen yüz ve çene tüylenmeleri (hirsutizm) sadece lazer epilasyonla tamamen geçer mi?
Hayır. Eğer yumurtalıklardaki androjen (erkeklik hormonu) üretimi jinekolojik ilaçlarla hormonal düzeyde baskılanıp sıfırlanmazsa, siz dışarıdan lazer epilasyon yaptırsanız bile kıl kökleri alttan sürekli yeni sert kıllar üretmeye devam eder; medikal tedavi ve epilasyon birlikte yürütülmelidir.
-
Doğum yapmak veya bir kez hamile kalıp doğum sürecini tamamlamak polikistik overi tamamen iyileştirir mi?
Doğum sonrasında hormonal aksın sıfırlanmasıyla bazı kadınlarda adet düzeni bir süre normale dönebilir. Ancak PKOS genetik ve hücresel tabanlı kronik bir zemin olduğu için hayat tarzına, beslenmeye ve kilo kontrolüne dikkat edilmediğinde semptomlar yıllar içinde yeniden tetiklenir.
-
Polikistik over hastalarının evdeki günlük beslenme rutininde jinekolojik olarak en çok uzak durması gereken gıdalar nelerdir?
Kan şekerini aniden fırlatan ve insülin patlamasına yol açan yüksek glisemik indeksli basit karbonhidratlar (beyaz un, şeker, paketli gıdalar, gazlı içecekler, nişastalı besinler) tamamen hayat tarzından çıkarılmalı; lifli, protein ve sağlıklı yağ odaklı beslenilmelidir.
İnatçı adet gecikmeleriniz, polikistik overe bağlı kilo direnciniz ve kıllanma şikayetleriniz, kişiye özel mikro-yumurtlama (infertilite) tedavilerimiz ve yüksek çözünürlüklü ultrasonografi imkanlarımız hakkında detaylı tıbbi bilgi almak; Op. Dr. Semra Çapar’ın klinik tecrübesiyle üreme sağlığı yönetim programınızı başlatmak için kliniğimizle hemen iletişime geçebilirsiniz.